Omonimlər yazılışı və tələffüzü eyni, mənaları isə bir-birindən fərqli olan sözlərdir.
Başqa sözlə, söz eyni formada işlənir, amma cümlədəki məna onun hansı anlayışı bildirdiyini müəyyən edir.
Məsələn:
- Gül bağçada açıb. — Burada gül çiçək mənasındadır.
- Bir az gül. — Burada gül gülmək felinin əmr şəklidir.
Hər iki halda söz eyni formada yazılır və tələffüz olunur, lakin mənaları fərqlidir. Buna görə də gül omonim söz hesab olunur.
Azərbaycan dilində omonim sözlərə nümunələr
Azərbaycan dilində çoxsaylı omonim sözlərə rast gəlmək mümkündür. Onlardan bəzilərinə nəzər salaq.
1. Yaz
Yaz sözü müxtəlif mənalarda işlənə bilər:
- Yaz gəldikdə havalar istiləşir. — fəsil
- Bu cümləni dəftərinə yaz. — yazmaq hərəkətinin əmr forması
2. Çay
- Səhər isti çay içdim. — içki
- Kəndin yanından böyük çay keçir. — su axını, çay
3. At
- At sürətlə qaçırdı. — heyvan
- Topu mənə at. — atmaq felinin əmr forması
4. Gül
- Bağçada gözəl gül açıb. — çiçək
- Bu xəbərə gül. — gülmək felinin əmr forması
5. Üz
- Onun üzü çox solğun idi. — insanın sifəti
- Hovuza gir və üz. — üzmək felinin əmr forması
6. Dolu
- Küçə dolu idi. — tam, boş olmayan
- Dünən güclü dolu yağdı. — yağıntı növü
7. Qaz
- Həyətdə bir neçə qaz var. — quş
- Torpağı bir az qaz. — qazmaq felinin əmr forması
8. Bağ
- Babamın böyük bağı var. — meyvə ağacları olan yer
- Ayaqqabının ipini möhkəm bağ. — bağlamaq felinin əmr forması
Omonim sözləri necə müəyyən etmək olar?
Bir sözün omonim olub-olmadığını müəyyən etmək üçün onun cümlədə hansı mənada işlənməsinə diqqət etmək lazımdır.
Məsələn:
Çay süfrəyə verildi.
Burada “çay” içki mənasındadır.
Kəndin yaxınlığından çay axır.
Bu cümlədə isə “çay” su axını mənasındadır.
Deməli, eyni formada işlənən “çay” sözü iki fərqli anlayışı ifadə edir.
Omonimləri müəyyən edərkən sözün yalnız formasına deyil, cümlədəki mənasına və işlənmə yerinə diqqət etmək vacibdir.
Omonimlərlə çoxmənalı sözlərin fərqi
Omonimlər bəzən çoxmənalı sözlərlə qarışdırılır. Halbuki bunlar eyni anlayış deyil.
Çoxmənalı sözün müxtəlif mənaları arasında müəyyən məna əlaqəsi olur. Məsələn, “baş” sözünün insanın başı, dağın başı, işin başı kimi işlənməsində mənalar arasında əlaqə müşahidə olunur.
Omonim sözlərdə isə mənalar arasında belə əlaqə olmur.
Məsələn:
- çay — içki
- çay — su axını
Bu iki məna bir-biri ilə əlaqəli olmadığı üçün “çay” omonim söz kimi qəbul edilir.
Omonimlər nə üçün vacibdir?
Omonim sözləri öyrənmək Azərbaycan dilində sözlərin mənasını düzgün anlamağa və cümlələri daha dəqiq təhlil etməyə kömək edir.
Xüsusilə şagirdlər üçün omonimləri öyrənmək:
- söz ehtiyatını genişləndirir;
- sözlərin mənasını kontekstdən müəyyənləşdirməyə kömək edir;
- leksik mövzuları daha yaxşı mənimsəməyə imkan yaradır;
- Azərbaycan dili üzrə test və imtahan suallarını həll edərkən faydalı olur.
Nəticə
Omonim sözlər yazılışı və tələffüzü eyni, mənaları fərqli olan sözlərdir. Azərbaycan dilində “yaz”, “çay”, “gül”, “at”, “üz”, “dolu”, “qaz” və “bağ” kimi sözlər müxtəlif mənalarda işlənə bilir.
Omonimləri düzgün müəyyən etmək üçün sözün cümlədə hansı mənanı ifadə etdiyinə diqqət yetirmək lazımdır. Bu mövzunu yaxşı mənimsəmək həm Azərbaycan dilinin leksik xüsusiyyətlərini anlamağa, həm də məktəb tapşırıqlarını daha düzgün yerinə yetirməyə kömək edir.
